Monday, September 2, 2019

Aarati

सव॔  मोबाईल धारकांसाठी  आरती पुस्तक ...सर्वांना पाठवावे ..
गणपती बाप्पा मोरया. 🙏🙏🙏

आरत्या -
...................................................
*श्री गणपतीची आरती*

सुखकर्ता दु:खहर्ता वार्ता विघ्नाची | नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जायची | सर्वांग सुंदर उटी शेंदुराची | कंठी झळके माळ मुक्ताफळाची | जयदेव जयदेव जय मंगलमूर्ती | दर्शनमात्रे मन:कामना पुरती जय देव जय देव || धृ || रत्नखचित फार तुज गौरीकुमरा | चान्दांची उटी कुंकुमकेशरा | हिरेजडीत मुगुट शोभती बरा | रुणझुणती नुपुरे चरणी घागरिया || जय || २ || लंबोदर पितांबर फणीवरबंधना | सरळ तोंड वक्रतुंड त्रिनयना | दास रामाचा वाट पाहे सदना | संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना | जयदेव जयदेव जय मंगलमुर्ती | दर्शनमात्रे मन:कामना पुरती || ३ ||
...................................................

*श्री गणपतीची आरती*

नाना परिमल दुर्वा शेंदूर शमीपत्रे | लाडू मोदक अन्ने परिपूरित पात्रे | ऐसे पूजन केल्या बीजाक्षरमंत्रे | अष्टही सिद्धी नवनिधी देसी क्षणमात्रे || १ || जयदेव जयदेव जय मंगलमुर्ती तुझे गुण वर्णाया मज कैची स्फूर्ती || जय || धृ || तुझे ध्यान निरंतर जे कोणी करिती | त्यांची सकलही पापे विघ्नेही हरती | वाजी वारण शिबिका सेवक सुत युवती | सर्वही पावुनी अंती भवसागर तरती || जयदेव || २ || शरणागत सर्वस्वे भजती तव चरणी | कीर्ती तयांची राहे जोवरी शशि - तरणी | त्रेलोक्यी ते विजयी अदभूत हे करणी | गोसावीनंदन रात नाम स्मरणी | जयदेव जय || ३ ||
...................................................

*श्री गणपतीची आरती*

शेंदूर लाल चढायो अच्छा गज मुखको | दोंदिल लाल विराजे सुत गौरीहरको | हाथ लिये गुडलड्डू साई सुरवरको | महिमा काहे न जाय लागत हुं पदको || १ || जय जय जी गणराज विद्यासुखदाता | धन्य तुम्हारा दर्शन मेरा मन रमता || धृ || अष्टौ सिद्धी दासी संकटको बैरी | विघ्नविनाशक मंगल मुरत अधिकारी | कोटीसुरजप्रकाश ऐसी छबी तेरी | गंडस्थलमदमस्तक झुले शशिबिहारी || जय || २ || भावभगतसे कोई शरणागत आवे | संतत संपत सबही भरपूर पावे | ऐसे तुम महाराज मोको अति भावे | गोसावीवंदन निशिदिन गुण गावे | जय जय जी गणराज विद्यासुखदाता || धन्य || ३ ||
...................................................

*श्री शंकराची आरती*

लवथवती विक्राळा ब्रम्हांडी माळा | वीषे कंठी कला त्रिनेत्री ज्वाळा | लावण्यसुंदर मस्तकी बाळा | तेथुनिया जल निर्मळ वाहे झुळझुळा || १ || जय देव जय देव जय श्रीशंकरा | आरती ओवाळू तुज कर्पूरगौरा || धृ || कर्पुरगौरा भोळा नयनी विशाळा | अर्धांगी पार्वती सुमनांच्या माळा | विभूतीचे उधळण शितिकंठ निळा | ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा | जय देव || २ || देवी दैत्यी सागर मंथन पै केले | त्यामाजी अवचित हळहळ जें उठिले | तें त्वां असुरपणे प्राशन केलें | नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झाले | जय || ३ || व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी | पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी | शतकोटीचे बीज वाचे उच्चारी | रघुकुळटिळक रामदासाअंतरी || जय देव || ४ ||
...................................................

*श्री देवीची आरती*

दुर्गे दुर्घट भारी तुजवीण संसारी | अनाथनाथे अंबे करुणा विस्तारी | वारी वारी जन्ममरणाते वारी | हरी पडलो आता संकट निवारी || १ || जय देवी जय देवी महिषसूरमथिनी | सुरवरईश्वरवरदे तारक संजीवनी जय देवी जय देवी || धृ || त्रिभुवन भुवनी पाहता तुजऐसी नाही | चारी श्रमले परंतु न बोलवे काही | साही विवाद करिता पडिले प्रवाही | तें तू भक्तालागी पावसी लवलाही || जय || २ || प्रसन्नवदने प्रसन्न होसी निजदासा | क्लेशापासुनि सोडावि तोडी भवपाषा अंबे तुजवाचून कोण पुरविल आशा | नरहरी तल्लिन झाला पदपंकजलेशा | जय देवी जय देवी जय महिषासुरमथिनी | सुरवरईश्वरवरदे तारक || ३ ||
...................................................

*श्री दत्ताची आरती*

त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्त हा जाणा | त्रिगुणी अवतार त्रिलोक्यराणा | नेति नेति शब्द नये अनुमाना | सुरवरमुनिजन योगी समाधी न ये ध्याना || १ || जय देव जय देव जय श्रीगुरुदत्ता | आरती ओवाळीता हरली भवचिंता जय देव जय देव || धृ || सबाह्य अभ्यंतरी तू एक दत्त | अभाग्यासी कैची कळेल हे मात | पराही परतली तेथे कैचा हा हेत | जन्ममरणाचा पुरलासे अंत || जय || २ || दत्त येउनिया उभा ठाकला भावे सांष्टागेसी प्रणिपात केला | प्रसन्न होऊनी आशीर्वाद दिधला | जन्ममरणाचा फेरा चुकविला || जय || ३ || दत्त दत्त ऐसे लागले ध्यान | हारपले मन झाले उन्मन | मी तू झाली बोळवण | एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान || जय देव || ४ ||
...................................................

*श्री विठोबाची आरती*

युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा | वामांगी रखुमाई दिसे दिव्य शोभा | पुंडलिकाचे भेटी परब्रम्ह आले गा | चरणी वाहे भीमा उद्धरी जगा || १ || जय देव जय देव जय पांडुरंगा || रखुमाईवल्लभा राहीच्या वल्लभा पावे जिवलगा जय देव जय देव || धृ || तुळसीमाळा गळा कर ठेवुनी कटी | कांसे पितांबर कस्तुरी लल्लाटी | देव सुरवर नित्य येती भेटी | गरुड हनुमंत पुढे उभे राहती || जय || २ || धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा | सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळा | राई रखुमाई राणीया सकळा | ओवाळिती राजा विठोबा सावळा || जय || ३ || ओवाळू आरत्या कुर्वंड्या येती | चंद्रभागेमाजी सोडुनिया देती | दिंड्या पताका वैष्णव नाचती | पंढरीचा महिमा वर्णावा किती || जय || ४ || आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती | चंद्रभागेमध्ये स्नाने जें करिती | दर्शनहेळामात्रे तया होय मुक्ती | केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती || जय देव जय देव जय || ५ ||
...................................................

*श्री विष्णूची आरती*

आवडी गंगाजळे देवा न्हाणीले | भक्तीचे भूषण प्रेमासुगंध अर्पिले | अहं हा धूप जाळू श्रीहरीपुढे | जंव जंव धूप जळे | तंव तंव देवा आवडे | रमावल्लमदासे अहं धूप जाळिला | एकारतीचा मग प्रारंभ केला | सोहं हा दीप ओवाळू गोविंदा | समाधी लागली पाहतां मुखारविंदा | हरीख हरीख हातो मुख पाहतां | चाकाटल्या ह्या नारी सर्वही अवस्था | सदभवालागी बहु हा देव भुकेला | रमावल्लभदासे नैवेद्य अर्पिला | फल तांबूल दक्षिणा अर्पीली | तयाउपरी नीरांजने मांडिली || आरती आरती करू गोपाळा | मी तू पण सांडोनी वेळोवेळा || धृ || पंचप्राण पंचज्योती आरती उजळिली | दृश्य हे लोपलें तथा प्रकाशांतळी | आरतीप्रकाशे चंद्र सूर्य लोपलें | सुरवर सकळीक तटस्थ ठेले | देवभक्तपण न दिसे कांही | ऐशापरी दास रमावल्लभ पायीं || आरती ||
...................................................

*नवरात्राची आरती*

आश्विनशुध्दपक्षी अंबा बैसली सिंहासनी हो | प्रतिपदेपासून घटस्थापना ती करुनी हो | मूलमंत्रजप करुनी भोवते रक्षक ठेवुनी हो | ब्रम्हा विष्णू आईचे पूजन करिती हो || १ || उदो बोला उदो अंबाबाई माउलीचा हो | उदोकारे गर्जती काय महिमा वर्णू तिचा हो || धृ || द्वितीयेचे दिवशी मिळती चौसष्ट योगिनी हो | सकळामध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो | कस्तुरी मळवट भांगी शेंदूर भरुनी हो | उदोकारे गर्जती सकळ चामुंडा मिळूनी हो | उदो || तृतीयेचे दिवशी अंबे शृंगार मांडीला हो | मळवट पातळ चोळी कंठी हार मुक्ताफळा हो | कंठीची पदके कांसे पितांबर पिवळा हो | अष्टभुजा मिरविती अंबे सुंदर दिसे लीला हो | उदो || ३ || चतुर्थीचे दिवशी विश्वव्यापक जननी हो | उपासका पाहसी अंबे प्रसन्न अंत:करणी हो | पूर्ण कृपे तारिसी जगन्माते मनमोहिनी हो | भक्तांच्या माउली सुर तें येती लोटांगणी हो | उदो || ४ || पंचमीचे दिवशी व्रत तें उपांगललिता हो | अर्ध्यपाद्यपूजने तुजला भवानी स्तविती हो | रात्रीचे समयी करिती जागरण हरिकथा हो | आनंदे प्रेम तें आले सदभावे क्रीडता हो | उदो || ५ || षष्ठीचे दिवशी भक्तां आनंद वर्तला हो | घेउनी दिवट्या हस्ती हर्षे गोंधळ घातला हो | कवडी एक अर्पिता देसी हार मुक्ताफळा हो | जोगवा मांगता प्रसन्न झाली भक्तकुळा हो | उदो || ६ || सप्तमीचे दिवशी सप्तशृंगगडावरी हो | तेथे तू नांदसी भोवती पुष्पे नानापरी हो | जाईजुई शेवंती पूजा रेखियली बरवी हो | भक्त संकटी पडतां झेलुनी घेसी वरचेवरी हो | उदो || ७ || अष्टमीचे दिवशी अष्टभुजा नारायणी हो | सह्याद्रीपर्वती राहिली उभी जगज्जननी हो | मन माझे मोहिले शरण आलो तुजलागुनी हो | स्तनपान देऊनी सुखी केलें अंत:करणी हो | उदो || ८ || नवमीचे दिवशी नवदिवसाचे पारणे हो | सप्तशतीजप होमहवने सदभक्तीकरुनी हो | षड्रस अन्ने नैवेद्यासी अर्पियली भोजनी हो | आचार्य ब्राम्हणा तृप्त केलें कृपेकरुनी हो | उदो || ९ || दशमीच्या दिवशी अंबा निघे सीमोल्लघनी हो | सिंहारूढ करी दारूण शस्त्रे अंबे त्वां घेउनी हो | शुंभनिशुभादिक राक्षसा किती मारिसी रणी हो | विप्रा रामदासा आश्रम दिधला तो चरणी हो | उदो बोला उदो अंबाबाई माउलीचा हो || १० ||
...................................................

*मारुतीची आरती*

सत्राणे उड्डाणे हुंकार वदनी | करि डळमळ भूमंडळ सिंधूजळ गगनी || कडाडिले ब्रम्हांड धाक त्रिभुवनी | सुरवर नर निशाचर त्यां झाल्या पळणी || १ || जय देव जय देव जय श्रीहनुमंता | तुमचेनी प्रसादे न भी कृतांता || धृ || दुमदुमले पाताळ उठिला प्रतिशब्द | थरथरला धरणीधर मानिला खेद | कडकडिले पर्वत उद्दगण उच्छेद | रामी रामदासा शक्तीचा शोध || जय || २ ||
...................................................

*श्री कृष्णाची आरती*

ओवाळू आरती मदनगोपाळा | श्यामसुंदर गळा वैजयंतीमाळा || धृ || चरणकमल ज्याचे अति सुकुमार | ध्वजवज्रांकृश ब्रीदाचे तोडर ओवाळू || १ || नाभिकमल ज्याचे ब्रम्हयाचे स्थान | हृदयी पदक शोभे श्रीवत्सलांछन | ओवाळू || २ || मुखकमल पाहतां सुखाचिया कोटी | वेधले मानस हारपली दृष्टी | ओवाळू || ३ || जडित मुगुट ज्याचा देदिप्यमान | तेणे तेजे कोंदले अवघे त्रिभुवन | ओवाळू || ३ || एका जनार्दनी देखियले रूप | रूप पाहतां जाहले अवघे तद्रूप | ओवाळू || ५ ||
...................................................

*श्री ज्ञानदेवाची आरती*

आरती ज्ञानराजा | महाकैवल्यतेजा | सेविती साधुसंत || मनु वेधला माझा || आरती || धृ || लोपलें ज्ञान जगी | हित नेणती कोणी | अवतार पांडुरंग | नाम ठेविले ज्ञानी || १ || कनकाचे ताट करी | उभ्या गोपिका नारी | नारद तुंबर हो || साम गायन
    करी || २ || प्रकट गुह्य बोले | विश्र्व ब्रम्हाची केलें | रामजनार्दनी | पायी मस्तक ठेविले | आरती ज्ञानराजा | महाकैवल्यतेजा || सेविती || ३ ||
...................................................

*श्री एकनाथाची आरती*

आरती एकनाथा | महाराजा समर्था | त्रिभुवनी तूंचि थोर | जगदगुरू जगन्नाथा || धृ || एकनाथ नाम सार | वेदशास्त्रांचे गूज | संसारदु:ख नाम | महामंत्राचे बीज | आरती || १ || एकनाथ नाम घेतां | सुख वाटले चित्ता | अनंत गोपाळदासा | धणी न पुरे गातां | आरती एकनाथा | महाराजा समर्था || २ ||
...................................................
श्री तुकारामाची आरती

आरती तुकारामा | स्वामी सदगुरूधामा | सच्चिदानंदमूर्ती | पाय दाखवी आम्हा || आरती || धृ || राघवे सागरांत | पाषाण तारिले | तैसे हे तुकोबाचे | अभंग उदकी रक्षिले || आरती || १ || तुकिता तुलनेसी | ब्रम्ह तुकासि आलें | म्हणुनी रामेश्वरे | चरणी मस्तक ठेविले || आरती तुकारामा || २ ||
...................................................

*श्री रामदासाची आरती*

आरती रामदासा | भक्त विरक्त ईशा | उगवला ज्ञानसूर्य || उजळोनी प्रकाशा || धृ || साक्षात शंकराचा | अवतार मारुती | कलिमाजी तेचि झाली | रामदासाची मूर्ती || १ || वीसही दशकांचा | दासबोध ग्रंथ केला | जडजीवां उद्धरिले नृप शिवासी तारीले || २ || ब्रम्हचर्य व्रत ज्याचे | रामरूप सृष्टी पाहे | कल्याण तिही लोकी | समर्थ सद्गुरुपाय || ३ || आरती रामदासा ||
...................................................

*श्री पांडुरंगाची आरती*

जय देव जय देव जय पांडुरंगा | आरती ओवाळू भावे जिवलगा || धृ || पंढरीक्षेत्रासी तू अवतरलासी | जगदुद्धारासाठी राया तू फिरसी | भक्तवत्सल खरा तू एक होसी | म्हणुनी शरण आलो तुझे चरणांसी || १ || त्रिगुण परब्रम्ह तुझा अवतार || त्याची काय वर्णू लीला पामर | शेषादिक शिणले त्यां न लागे पार | तेथे कैसा मूढ मी करू विस्तार || २ || देवाधिदेवा तू पंढरीराया | निर्जर मुनिजन घ्याती भावें तंव पायां | तुजसी अर्पण केली आपुली मी काया | शरणागता तारी तू देवराया || ३ || अघटीत लीला करुनी जड मूढ उद्धरिले | कीर्ती ऐकुनी क नी चरणी मी लोळे | चरणप्रसाद मोठा मज हे अनुभवले | तुझ्या भक्तां न लागे चरणांवेगळे | जय देव जय देव जय पांडुरंगा | आरती || ४ ||
...................................................

*आरती जय जय जगदीश हरे*

ॐ जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे | भक्त जनो कें संकट क्षण में दूर करे || ओSम || जो घ्यावे फल पावे दु:ख विनशे मनका | सुख संपती घर आवे कष्ट मिटे तनका || ओSम || मात पिता तुम मेरे शरण गहू किसकी | तुम बिन और न दूजा आस करू किसकी || ओsम || तुम हो पुरण परमात्मा तुम अंतरयामी | पार ब्रम्ह परमेश्वर तुम सबके स्वामी || ओSम || तुम करुणा कें सागर तुम पालन कर्ता | मैं मुरख खल कामी कृपा करि भरता || ओSम || तुम हो एक अगोचर सबके प्राणपती | स्वामी किस विधी मिलू दयामय तुमको मैं कुमति || ॐ || दिन बंधू दुखहर्ता तुम रक्षक मेरे अपने हाथ उठाओ शरण पडा तेरे || ॐ || विषय विकार मिटाओ पापा हरे देवा | श्रद्धा भक्ति बधाओ संतन की देवा || ॐ ||

*जय जय श्री शनिदेवाची आरती*

जय जय श्रीशनिदेवा | पद्मकर शिरी ठेवा | आरती ओवाळिती | मनोभावे करुनी सेवा || धृ || सूर्यसुता शनीमूर्ती || तुझी अगाध कीर्ती | एक मुखे काय वर्णू | शेषा न चले स्फूर्ती || जय || नवग्रहांमाजी श्रेष्ठ | पराक्रम थोर तुझा | ज्यावरी कृपा करिसी | होय रंकाचा राजा || जय || २ || विक्रमासारीखा हो शककर्ता पुण्यराशी | गर्व धरितां शिक्षा केली | बहु छळियले त्यासी || जय || ३ || शंकराच्या वरदाने | गर्व रावणे केला | साडेसाती येतां त्यासी | समूळ नाशासी नेला || जय || ४ || प्रत्यक्ष गुरुनाथा | चमत्कार दावियेला | नेऊनि शूलापाशी | पुन्हा सन्मान केला || जय || ५ || ऐसे गुण किती गाऊ | धनी न पुरे गातां || कृपा करी दीनावरी | महाराजा समर्था || जय || ६ || दोन्ही कर जोडूनिया रखमां लीन सदा पायीं | प्रसाद हाची मागे | उदयकाळ सौख्य दावी | जय जय श्री शनिदेवा | पद्मकर शिरी ठेवा || ७ ||
...................................................

*श्री संतोषीमातेची प्रासादिक आरती*

जय देवी श्रीदेवी संतोषी माते | वंदन भावे माझे तंव पद कमलाते || धृ || श्रीलक्ष्मीदेवी तू श्रीविष्णुपत्नी || पावसी भक्तालागी अति सोप्या यत्नी || जननी विश्वाची तू जीवन चितशक्ती | शरण तुला मी आलो नुरवी आपत्ती || १ || भृगुवारी श्रद्धेने उपास तंव करिती | आंबट कोणी कांही अन्न न सेविती || गूळचण्याचा साधा प्रसाद भक्षिती | मंगल व्हावे म्हणुनी कथा श्रवण करिती || २ || जें कोणी नरनारी व्रत तंव आचरिती | अनन्य भावे तुजला स्मरूनी प्रार्थिती || त्यांच्या हाकेला तू धावूनिया येसी | संतति वैभव कीर्ती धनदौलत देसी || ३ || विश्र्वाधारे माते प्रसन्न तू व्हावे | भवभय हरुनी आम्हा सदैव रक्षावे || मनिची इच्छा व्हावी परिपूर्ण सगळी | म्हणुनी मिलिंदमाधव आरती ओवाळी || ४ ||
...................................................

*आरती महालक्ष्मीची*

जयदेवी जयदेवी जय लक्ष्मीमाता | प्रसन्न होऊनिया वर देई आता || धृ || विष्णुप्रिये तुझी सर्वांतरी सत्ता | धन दौलत देई लक्ष्मीव्रत करिता || १ | विश्वव्यापक जननी तुज ऐसी नाही | धावसी आम्हालागी पावसी लवलाही || २ || त्रैलोक्य धारिणी तू भक्ता लाभो  सुखशांती  | सर्व सर्वही दु:ख सर्व ती पळती || ३ || वैभव ऐश्वर्याचे तसेच द्रव्याचे | देसी दान वरदे सदैव सौख्याचे || ४ || यास्तव अगस्ती बंधू आरती ओवाळी | प्रेमे भक्तासवे लोटांगण घाली || uu

🚩सर्व गणेश भक्तानां गणेशोत्सवाच्या हार्दिक शुभेच्छा.🚩

Sunday, September 1, 2019

Sanskrit study 1

ओ३म्

दृश्यते
  = दिख रहा है ??

** आम् ।
    हाँ ।

** गवाक्षतः सम्पूर्णं नगरं दृश्यते ।
    = झरोखे से सारा नगर दिख रहा है।

** अत्र तु कति गवाक्षाः सन्ति !!
   = यहाँ तो कितने झरोखे हैं !!

* आम् , वायुप्रासादे बहवः गवाक्षाः सन्ति।
   = हाँ , हवामहल में बहुत से झरोखे हैं।

* सर्वे जनाः गवाक्षात् बहिः पश्यन्ति।
  = सभी लोग झरोखे से बाहर देख रहे हैं।

** वायुप्रासादतः कुत्र चलिष्यावः ?
   = हवामहल से कहाँ चलेंगे ?

* इतः आमेरदुर्गं चलिष्यावः ।
  = यहाँ से आमेर किला चलेंगे।

* ततः वयं सम्पूर्णं जयपुरं द्रक्ष्यावः ।
  = वहाँ से हम सारा  जयपुर देखेंगे।

** हवामहल बहु अरोचत ।
   = हवामहल बहुत पसंद आया।

** विशेषतः गावक्षाः अरोचन्त।
   = विशेष रूप से झरोखे पसंद आए।
ओ३म्
संस्कृत वाक्याभ्यासः
~~~~~~~~~~~~~~~

मम एकं मित्रम् अस्ति ।
मेरा एक मित्र है ।

सः दुबई नगरे निवसति ।
= वह दुबई में रहता है ।

तस्य नाम नारायण बाबलानी अस्ति
= उनका नाम नारायण बाबलानी है

सः एकं निमंत्रणपत्रं प्रेषितवान् अस्ति ।
= उन्होने एक निमंत्रण पत्र भेजा है

एतस्मिन् मासे (सितंबर मासे) नवम दिनांके दुबई नगरे संस्कृतदिनम् आचरिष्यते ।
= इस महिने नौ तारीख को दुबई में संस्कृतदिन अनाया जाएगा ,

भारतीय-राजदूतावासे सः कार्यक्रमः भविष्यति
= भारतीय राजदूतावास में वह कार्यक्रम होगा ।

ओमानस्य संस्कृतविद्यालयस्य डॉ. आर. नारायणन व्याख्यानं दास्यति ।
= ओमान के संस्कृत विद्यालय के डॉ आर नारायणन व्याख्यान देंगे

विदेशे अपि संस्कृत कार्यक्रमाः भवन्ति ।
= विदेश में भी संस्कृत कार्यक्रम होते हैं।

निमंत्रणपत्रस्य चित्रम् अधः स्थापयापि ।
= निमंत्रण पत्र का चित्र नीचे दे रहा हूँ

Saturday, August 31, 2019

Computer Sanskrit

संस्कृतं सङ्गणकस्य उचिता भाषा इत्यस्य कोऽर्थः ?
संस्कृतविषये नासा-संस्थया वस्तुतः किमुक्तम् ?
विद्वान् श्रीरमणशर्मा

संस्कृतं सङ्गणकस्य अत्यन्तम् उचिता/अनुकूला भाषा इति एकं वचनं प्रसिद्धम्। सङ्गणके तन्त्रांशान् (software programming) निर्मातुम् अत्यन्तम् उत्तमा भाषा इयमेवेति च। संस्कृतेनैव सङ्गणकानि मनुष्यैः सह वाचिकसंवादं (verbal input/output) कर्तुं समर्थानि भविष्यन्ति इति च। अतोऽपि बहुविधरूपेण संस्कृतसङ्गणकयोः गाढसम्बन्धः प्रतिज्ञायते। अयं च सर्वोऽपि विषयः अमेरिकायां विद्यमानया अन्तरिक्षसंशोधन-परया नासा-संस्थया एव उक्तः, तत्र च एतद्विषयकं संशोधनं प्रचलति इति च साभिमानम् उद्घृष्यते।

परन्तु अस्याः प्रतिज्ञायाः वस्तुतः कोऽर्थः इति किञ्चित् विमर्शनीयं भवति। यतः वस्तुस्थितिः एवमस्ति -
सङ्गणके संस्कृतेन अद्यावधि तन्त्रांशनिर्माणं न प्रचलति।
   
सङ्गणकानां किम्बहुना दूरवाणीयन्त्राणामपि मनुष्यैः सह वाचिकसंवादसामर्थ्यंम् एतावता आगतम् एव। परन्तु तत्र संस्कृतस्य किमपि पात्रं नास्ति।
   
नासा-संस्थया संस्कृतविषये किमपि अधिकृतरूपेण न उद्घोषितम्।

नासा-संस्थायां संस्कृतसंशोधनं न प्रचलति।

पाठकानाम् एतच्छ्रवणेन दुःखं भवेत्। परन्तु यावद् अस्माभिः अन्विष्टं, तथा सत्यमेतदेव। यदि न, कृपया सप्रमाणं निरूप्यतां, तच्च अवश्यम् अङ्गीकरिष्यामः।

संस्कृते बहुविधा: महत्त्वपूर्णा: विषया: वर्तन्ते इत्यत्र नास्ति संशयः। यथा - Logarithm आधारेण सङ्गणस्य कार्यं चलति। ते भास्कराचार्येण संस्कृते लिखिता: सन्ति। तेषां पाठनं नागपुरस्थ: डा.चन्द्रगुप्त: वर्णेकर: करोति। स: पूर्वं पुणेनगरे अभियन्त्रणमहाविद्यालयस्य प्राचार्य: आसीत्।  परन्तु तस्य प्रकटीकरणे अस्माभिः कदाचिद् अत्युत्साहवशात् संस्कृतम् अधिकृत्य केचन अभिप्रायाः प्रतिज्ञायन्ते। ताश्च अस्माभिः क्रियमाणाः उद्घोषणा: अस्माभिः समर्थयितुं शक्याः भवेयुः, विचार्यमाणे उपपत्तिमत्यो भवेयुः। नो चेत् क्लेशाय भवति। अस्माभिः अन्येषां पुरतः उच्यमानं समर्थयितुं न शक्यते चेत्, संस्कृते भारतीयसम्प्रदाये वा ये अभिमानिनः ते गौरवभाववशात् तूष्णीं भवेयुः, परन्तु ये अनभिमानिनः, ते उपहसेयुः। संस्कृते गौरवम् उत्पादयितुम् इच्छन्तः यानि वाक्यानि वदामः तान्येव तत्प्रतिकूलं कुर्युः। तस्माद् अस्माभिः उच्यमानं सुष्ठु न वा इति स्वयं विचार्य निश्चित्यैव वाक्यानि वक्तव्यानि। अत एव अधुना अस्याः सुप्रसिद्धायाः प्रतिज्ञायाः परीक्षा क्रियते।

उक्तरीत्या अत्र वक्ष्यमाणं मधुरं न भासेत, किन्तु तिक्तं भवेत्। परन्तु “हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः” इति सहित्यवचनम् अनुसृत्य, “सत्यमेव जयते” इति वेदोक्तं ध्येयं मनसि निधाय च इदं परिशीलनीयम् इति युष्मान् अभ्यर्थये।

किं तन्त्रांशनिर्माणं संस्कृतेन क्रियेत ?
अस्माभिः यद् इष्टं तद् यथा सङ्गणकयन्त्रेण क्रियेत तदर्थं सङ्गणके अस्माभिः योजनीयः कश्चिद् अंशः तन्त्रांशः इति स्थूलाद् यन्त्रांशाद् भिन्नतया संस्कृते व्यवह्रियते। उदाहरणाय ईदृशानां लेखनानां सङ्गणके उट्टङ्कनार्थम् एकः तन्त्रांशः अस्ति, तस्य प्रकाशनार्थम् अन्यः तन्त्रांशः, मुद्रणार्थं पुनरपरः इत्येवम्।
तादृशान् तन्त्रांशान् निर्मातुं, सङ्गणकेन अवगन्तुं शक्यया भाषया (machine language) एव वस्तुतः आज्ञाः दातव्याः। परन्तु सा भाषा ०११०१००१ इत्येवमादिरूपा शून्यम् एकम् इति चिह्नद्वयमात्रयुक्ता बहुवर्णोपचित-बहुविधपदघटित-बहुवाक्यप्रयोग-कुशलैः अस्माभिः मनुष्यैः बुद्धौ आरोपयितुम् अतीव दुष्करा। तस्माद् मनुष्यैः ततोऽपि सरलतया अवगन्तुं शक्याः कृत्रिमाः भाषाः आविष्कृताः, याश्च पूर्वमेव निर्मितस्य अन्यस्य तन्त्रांशस्य साहाय्येन सङ्गणकभाषारूपेण परिवर्त्यन्ते, ततः सङ्गणकं ताः आज्ञाः पालयतीति। एताः उच्चस्तरीयभाषाः (high level languages) इत्युच्यन्ते। C, C++, Python इत्येवमादिकाः बहवः उच्चस्तरीयभाषाः वत्सराणां दशकेभ्यः व्यवहारपथि वर्तन्ते, प्रत्यहं सङ्गणकाभिज्ञैः उपयुज्यन्ते नानाविधसामर्थ्यैः प्रवर्धन्ते च। परन्तु सत्यः विषयः एवमस्ति यत् आसाम् अन्यतमाऽपि प्रसिद्धतया उपयुज्यमाना न संस्कृतम् आश्रित्य विरचिता। बहुजनसुखाभ्यासाय एतासु भाषासु प्रायः आङ्गलभाषासदृशानि पदानि उपयुक्तानि। परन्तु तत् सादृश्यम् अतिरिच्य अधिकः आङ्गलभाषासम्बन्धोऽपि तत्र नास्ति, नतरां संस्कृतभाषायाः।

एवं परिशील्यमाने सङ्गणके एतादृशानां भाषाणाम् आविष्कारे अभिवृद्धौ च एतावत्सु वर्षेषु अतियातेषु संस्कृतम् आश्रिता काऽपि सङ्गणकभाषा यदि तथा अत्यन्तानुकूला स्यात्, सा समुदिता भवेत्, न तु सा अस्ति। एवं च सङ्गणके तन्त्रांशनिर्माणाय अत्यन्तम् अनुकूलं संस्कृतम् इति प्रतिज्ञा प्रतिज्ञामात्रतया एव स्थिता।

तर्हि नासा-संस्थया किमुक्तम् ?
नासा-संस्थया अधिकृतरूपेण संस्कृतविषये उद्घृष्टं किमपि वस्तुतो नोपलभ्यते। परन्तु नासा-संस्थायाम् अस्ति कृत्रिमबुद्धिमत्ता (artificial intelligence) संशोधनविभागः। तत्रत्यः मूर्धन्यसंशोधकः रिक् ब्रिग्स् (Rick Briggs) इति नामा १९८५ वर्षे एकं लेखनं प्राकाशयत्। तच्च लेखनम् अत्र उपलब्धुं पठितुं च शक्यते - https://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/view/466।
इदं च तेन वैयक्तिकसंशोधनात् लिखितमेव। न तु संस्थापरतः संस्कृतसंशोधनाय विहितात् प्रयत्नात्। लेखने तस्य नाम्नः अधः नासा-संस्थायाः नाम अस्तीत्यतः संस्थायाः अत्र सम्बन्धः भासतेे, तावदेव। अपि च अधुना तत्रभवान् लेखकः तस्यां संस्थायां नास्ति इति श्रूयते। न वा ततः परं तत्संस्थागतेन अन्येन किमपि तद्विषये प्रकाशितम् उपलभ्यते। कारणं तु तस्यां संस्थायां तत्संशोधनम् अधिकृतरूपेण न प्रचलति इत्येतदेव।

अस्य लेखनस्य शीर्षकम् अस्ति “संस्कृते ज्ञाननिर्देशप्रकारः, कृत्रिमबुद्धिमत्ता च” (Knowledge Representation in Sanskrit and Artificial Intelligence)। अत्र च प्रतिपादितो विषयः आदौ स्वयं लेखकेनैव साररूपेण निर्दिष्टः अत्र भावतः अनूद्यते -
“मनुष्यभाषाणां सङ्गणकैः अवगमनाय प्रयत्नः क्रियते। तदर्थं मनुष्यभाषावाक्यैः प्रतिपादितस्य विषयस्य असन्दिग्धरूपेण सङ्गणके निर्देशाय गतेषु विंशत्यां वर्षेषु महान् कालः प्रयत्नः धनराशिश्च व्ययीकृतः। मनुष्यभाषाभिः विषयाः असन्दिग्धरूपेण निर्देष्टुं न शक्यन्ते, तदर्थं तु कृत्रिमभाषाः एव अपेक्षिताः इति भावना अस्ति।
परन्तु इयं भावना अवास्तविकी। संस्कृतम् इति या भाषा अस्ति तस्यां न केवलं साहित्यं प्रत्युत तत्त्वज्ञानस्य भाषाविज्ञानस्य चापि परम्परा अस्ति। अस्यां शताब्द्यामपि अयं सम्प्रदायः सुदृढरूपेण परिपाल्यते।
एभिः संस्कृतभाषाविज्ञानिभिः वैयाकरणैः संसाधितः अस्ति तस्या एव भाषायाः शब्दान्तरविन्यासयुक्तः कश्चन प्रकारः। अस्य सार एव न प्रत्युत व्यवस्थारूपमपि अद्यत्वे कृत्रिमबुद्धिमत्तायाम् अस्माभिः अनुस्रियमाणायाः पद्धतेः अनुगुणमस्ति।
अनेन लेखनेन अस्माभिः प्रतिपादयितुम् इष्टम् इदम् अस्ति यत् मनुष्यभाषा कृत्रिमभाषात्वेनापि (तन्नाम सन्दिग्धभाषात्वम् अपहाय असन्दिग्धनिर्देशार्थत्वम् आवाह्य अपि) प्रयोक्तुं शक्यते इति, अपि च सहस्राधिकवर्षेभ्यः प्राक् पूर्वैः कृतमेव अस्माभिः प्रयत्नान्तरेण पुनर्निर्मीयमाणम् अस्ति।”
   
एवम् आदौ सारं प्रतिपाद्य अग्रेऽपि लेखकः सचित्रं सविस्तरं च इदमेव निरूपयति। प्रथमतः आधुनिकैः वाक्यार्थानाम् असन्दिग्धरूपेण वर्णनाय कीदृशः उपायः आविष्कृतः इति प्रतिपादयति। ततः संस्कृते पाणिनिना व्याकरणस्य निबन्धनं, भर्तृहरेः वाक्यपदीये भाषाविज्ञानस्य प्रकटनम् इत्यादि वक्ति। अन्ततः नवीनवैयाकरणपद्धतौ क्रियाकारकव्यवस्था कथं वर्णिता, क्रियापदानां फलव्यापारप्रतिपादकत्वं कथं, नामपदानां च तत्र कथम् अभिसम्बन्धो भवति इत्यादिकं सविस्तरं वर्णयति। परन्तु एतावति महति परिश्रमे पूर्वैः कृते, ततः परं पाश्चात्त्यैः भारते परतन्त्रीभूते, तैः आविष्कृताभिः भाषाविचारपद्धतिभिः साम्प्रदायिकपद्धतयः क्षयं गताः इत्यपि वदति ! अद्यत्वे (लेखनकाले) तु सम्प्रदायाः पुनरुज्जीव्यमानाः सन्ति इति च उल्लिखति। अन्ततः आधुनिकैः आविष्कृतायाः भाषाविश्लेषणपद्धतेः भारतीयसाम्प्रदायिकपद्धतेश्च भूयसा साम्यं केचिद् अंशेषु वैलक्षण्यं च परिशीलयति।
   
उपसंहारे च एवं वदति - “प्राचीनाः भारतीयाः एतावता महता प्रयासेन असन्दिग्धतया भाषार्थस्य वर्णनाय किमर्थं प्रवृत्ताः इति विचारः कौतुकम् आवहति। ते सङ्गणकयन्त्ररहिताः परन्तु सङ्गणकविज्ञानिनः इति भासते। भारतीयैः कृतानां महतां योगदानानां मध्ये शून्याङ्कस्य आविष्करणम् एकम् अत्यन्तं प्रधानं वर्तते इति अस्माभिः न विस्मर्तव्यम् । शून्याङ्कविषयं च, द्व्यङ्कसङ्ख्या (binary number) व्यवस्थां च परः सहस्रवर्षकालात् प्रागेव ते आविष्कृतवन्तः, ततः परमेव पाश्चात्त्यैः पुनराविष्कृतम्। मनुष्यबुद्धिमत्तायाः कृत्रिमबुद्धिमत्तायाश्च कियान् भेदः इत्यत्र तैः कृतं भाषायाः विश्लेषणं नूतनान् विचारान् स्फोरयति, अपि च कृत्रिमबुद्धिमत्तया कथं मनुष्यभाषाणां विश्लेषणं क्रियेत, यन्त्रद्वारा कथम् अनुवादाः सम्भवेयुः इत्यत्र मार्गदर्शनं कुर्यात्”।

उपसंहारः
उपर्युक्तं लेखनं १९८५ वर्षे लिखितम् इति स्मर्तव्यम् - ३४ वर्षेभ्यः प्राक्। अधुना अस्माकं हस्ते विद्यमाना दूरवाणी अस्माभिः वाचा उक्तान् सरलान् विषयान् अवगत्य प्रत्युत्तरं दातुं समर्था वर्तते - “श्वः वृष्टिः भविष्यति वा?” “मम कार्यालयं प्रति गमनस्य मार्गे उपरोधः कोऽपि वर्तते वा?” “इतः समीपे भोजनालयः कुत्रास्ति?” इत्यादीनि । (परन्तु संस्कृतभाषायां न, आङ्गलभाषायां, स्याच्च अन्यासु कासुचिद् वैदेशिकीषु।)

एवं च लेखनकालापेक्षया अद्य सङ्गणकद्वारा मनुष्यभाषावगमे बहुविधा प्रगतिः अस्ति इत्यत्र नास्ति संशयः। परन्तु तत्र संस्कृतस्य पात्रं कियता प्रमाणेन वर्तते इति वक्तुं न शक्यते। न खलु गूगल-मैक्रोसाफ्ट-एप्पिल-संस्थाभिः वा प्रकटितं समस्ति यत् तैः निर्मीयमाणानि कृत्रिमबुद्धिमत्तया युक्तानि दूरवाणीसङ्गणकादियन्त्राणि अन्तः संस्कृतम् आश्रित्य कार्यं कुर्वन्ति इति । तेषां भाषासम्बन्धिनाम् अवगम-अनुवादादि-प्रतिभाषणादि-तन्त्रांशानाम् अन्तःस्वरूपं बौद्धिकसम्पत् (intellectual property) इति नाम्ना हिरण्यमिव गुप्तमेव परिपाल्यते तैः। तस्माद् अस्मिन् विषयेऽपि अस्माकं सुदृढं प्रमाणं किमपि नास्ति।             

तस्माद् “नासा-संस्थायां तदा कार्यं कुर्वता विज्ञानिना वैयक्तिकसंशोधनवशात् संस्कृतगतं भाषाविज्ञानं बहुधा प्रशस्तम्” इत्येतावदेव सप्रमाणं प्रतिज्ञातुं शक्यते इति उपलभ्यमानानां प्रमाणानां परिशीलनेन ज्ञायते। अतोऽपि अधिकं वक्तुं किमपि प्रमाणं यदि स्यात्, तर्हि तस्य प्रथमतः प्रकटनं कृत्वा ततः परमेव वयं सधैर्यम् अन्याः घोषणा: अपि कर्तुं शक्नुयाम इति शम्।

-०-०-०-

Tuesday, August 20, 2019

ब्राह्मी लिपि के रहस्य

ब्राह्मी लिपि के रहस्य (Hindi Edition) https://www.amazon.in/dp/B07WJCVW5Z/ref=cm_sw_r_other_apa_i_um1wDbMNS8576

Monday, August 5, 2019

Facebook Sanskrit greetings


हरी:ॐ - रामराम (hello)

नमस्कारः - नमस्कार (hi, hello)

सुप्रभातं - सुप्रभात (good morning)

पुनर्मिलामः - फिर मिलेंगे (see you)

शुभरात्रि: - शुभरात्री (good night)

श्रीमान् - श्रीमान् (Mr)

क्षम्यतां - क्षमा कीजिये (pardon)

चिन्ता मास्तु - चिंता नहीं (don't worry)

धन्यवादाः - आभार(thanks)

स्वागतं - स्वागत हो (welcome)

उत्तमं - उत्तम (nice/great)

आगच्छतु - आइये (come)

उपविशतु - बैठीये (sit)

अपि कुशलम् - (सब) कुशल है ? (everyone fine?)

सर्वं कुशलम् - सब कुशल है (everyone fine)

क: विशेष:? - क्या विशेष ? (something special)

कथयतु - कहिये (tell)

चिरात् आगमनम् - बहोत दिनों बाद आये (came after long time)

पुनः आगच्छतु - फिर आना (come again)

अस्तु, नमस्कारः - ठीक है ,नमस्कार (ok, namaskar)

जानामि भो: ! - पता है रे ! (i know that !)

मा विस्मरतु - भूलना मत (do not forget)

कथम् अस्ति? - कैसे हो ? (how are you)

सर्वथा मास्तु - बिलकुल नहीं (nowise)

भवतु - ठीक है (ok)

तथापि.. - फिर भी (still)

स्मरति खलु? - ध्यान में है ना ? (remember ?)

मौनमेव उचितम् - चुप रहनाही ठीक (better to be silent)

यथेष्टम् अस्ति - भरपूर है (there is enough)

भीति: मास्तु - घबराइए मत (do not panic)

अग्रे गच्छतु - आगे जाइए (go ahead)

समाप्तम् - समाप्त (end)

तदनन्तरं - बाद में (after that/this)

भवान् /भवति कुतः आगच्छति? - आप कहासे आ रहे हो ? (where are youcoming from?)

अहं विद्यालयतः आगच्छामि - मैं विद्यालय से आरहा हु (i am coming from school)

भवान् कुत्र गच्छति ? - आप कहा जा रहे हो ?(where are you going)

अहं गृहं गच्छामि - मैं घर जा रहा हु (i am going home)

अध्ययनं कथम् प्रचलति ? - पढाई कैसी चल रही है? (how is study going?)

सम्यक् प्रचलति - अच्छी चल रही है (going well)कार्यं कथम् प्रचलति ? - काम कैसे चल रहा है?(how is work going?)

यथापूर्वं - हमेशा की तरह (same as always)

मुखं क्षालितं किम् ? - मुह धोया क्या? (do yo washed face?)

मुखं क्षालितं, दुग्धं ददातु - मुह धोलिया,दूध देना (washed face, give me milk)

अस्तु, स्विकरोतु - ठीक है, ले (ok, take it)

दुग्धं पीत्वा पठामि - दूध पीकर पढाई करता/करती हु (after taking milk, i willstudy)

अम्ब! अहं प्रथमं स्नानं करोमि - माँ,मैं पहले स्नान करूँगा (mother, i will take bath first)

मास्तु, सः/सा करोतु - नहीं, उसे करने दे (no, let him/her do)

अम्ब! बुभुक्षा भवति - माँ,भूक लगी है (mother, {i am} hungry)

भवतु,स्नानं कृत्वा शीघ्रम् आगच्छतु - ठीक है,स्नान करके जल्दी आ (ok, come fast after takingbath)

भोजनं सिद्धं किं? - भोजन तैयार है क्या ? (is the meal ready?)

विद्यालयस्य विलम्बः भवति - पाठशाला को देरी हो रही है (its being late to school)

सिद्धमेव - तैयार ही है (its ready)

अम्ब! मम युतकं कुत्र ? - माँ, मेरा कुर्ता कहा है? (mother,whereis my shirt?)

नागदन्ते स्यात्, पश्य - खूंटी पर होगा, देख (would be on hanger,see)

अम्ब! अहम् विद्यालयं गच्छामि - माँ, मैं पाठशाला में जाता हु (mother, Igo to school)

समय: अस्ति, अनन्तरं गच्छ - समय है, बाद में जा (there is sometime, go later)

न, विलम्ब: अभवत् - नहीं, देर हो गयी (no, its late)

आगमनसमये जागरूकः भव - आते समय सावधानी रखना (take care while comingback)

Friday, August 2, 2019

Brahmi script letter 5th

Sunday, July 28, 2019

Sanskrit'a Brahmi word 3

Friday, July 26, 2019

English- sanskrit sentences


 *English- sanskrit sentences*
 *आंग्ल संस्कृत वाक्य*
🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻
Seeta plays.
'Seeta kreedati
( सीता क्रीडति )'

you play.
 'tvam kreedasi .(त्वं क्रीडसि )'

I play.
' aham kreedaami
(अहं क्रीडामि )'



Alex says. '
Alexha vadati
( अलेक्षः वदति )'

You say.
'tvam vadasi
(त्वं वदसि )'

I say. '
aham vadaami
(अहं वदामि )'



This person (referring to he) sits.
 'eshaha upavishati
(एषः उपविशति)'

You sit.
'tvam upavishasi
(त्वम् उपविशसि )'

I sit.
'aham upavishaami
(अहम् उपविशामि )'

Tuesday, July 23, 2019

मोऽनुस्वारः

पदाच्या शेवटी 'म् ' असेल व पुढे स्वर असेल तो अन्त्य 'म्' तसाच ठेवावा. किंवा तो पुढील स्वरात मिळवून त्यांचे पूर्ण अक्षर करावे जसे-(१)अहम् अस्मिता। किंवा अहमस्मि। (२) त्वम् उर्वशी। किंवा त्ममुर्वशी।
पदान्ती 'म्' असून पुढे व्यंजन आल्यास 'म्'बद्दल त्यामागील अक्षरावर अनुस्वार लिहावा. जसे (१) त्वं शङ्कर:।( २) त्वं यमुना।
वाक्याच्या शेवटीच्या पदान्ती 'म्' असेल तर तो तसाच ठेवावा. जसे (१) गजानन: अहम्।( २) सुरेश: त्वम्। 🙏🏽🙏🏽🙏🏽

तुम् प्रत्ययान्त हेत्वर्थक रूप


                      क्रियापद 

                      ******
  [ ' तुम ' प्रत्ययान्त हेत्वर्थक रूप ]
१, गन्तुम् = जाने के लिये
२, पातुम् = पीने के लिये ।
३, पठितुम् = पढ़ने के लिये ।
४, द्रष्टुम् = देखने के लिये ।
५, क्रीडितुम् = खेलने के लिये ।
६, वक्तुम् = बोलने के लिये ।
७, धावितुम् = दौड़ने के लिये ।
८, पतितुम् = गिरने को लिये ।
९, आगन्तुम् = आने के लिये ।
१०, लिखितुम् = लिखने के लिये ।
११, स्थातुम् = ठहरने के लिये ।
१२,  भक्षयितुम् = खाने के लिये ।
१३,  कर्तुम् = करने के लिये ।
१४,  भवितुम् = होने के लिये ।
१५, अर्चितुम् = पूजने के लिये ।
१६, खेलितुम् = खेलने के लिये ।
१७, चलितुम् = चलने के लिये ।
१८, धारयितुम् = धारण करने के लिये ।
१९, कथयितुम् = कहने के लिये ।
२०, क्षालयितुम् = धोने के लिये
२१, पालयितुम् = पालन करने के लिये ।
२२,  तुलयितुम् = तोलने के लिये ।
निम्नांकित वाक्यों का हिन्दी मे अनुवाद कीजिए :---
१,  अहं तत्र स्थातुं गच्छामि ।
२, दुग्धं पातुं कः न इच्छति ?
३, सः पठितुं शालां गच्छति
४,  उद्यानं द्रष्टुं सः तत्र गमिष्यति ।
५, किं त्वं क्रीडितुं न आगमिष्यसि ?
६, स सभायां वक्तुं गमिष्यति ।
७, अश्वः धावितुम् सज्जः ।
८, पतितुं कः इच्छति ?
९,किं सः अत्र आगन्तुं इच्छति?
१०, अहं पत्रं लिखितुं इच्छामि ।
११, सः तत्र स्थातुं न शक्तः ।
१२, मोदकान् भक्षयितुं तत्र गच्छामि ।
१३, त्वं किं कर्तुं इच्छसि ?
१४, सः नृपतिः भवितुं योग्यः ।
१५, कः शुकं पालयितुं इच्छति?
             क्रियापद
         अट् = भटकना
अटति = भटकता है ।
अटन्ति = भटकते हैं ।
अटसि = भटकता हैं ।
अटथ = भटकते हैं ।
अटामि = भटकता हूँ ।
अटामः = भटकते हैं ।
अटिष्यति = भटकेगा ।
अटिष्यन्ति = भटकेंगे ।
अटिष्यसि = भटकेगा ।
अटिष्यथ = भटकोगे ।
अटिष्य़ामि = भटकूँगा ।
अटिष्यामः = भटकेंगे ।
            अर्च = पूजना
अर्चति = पूजता हैं ।
अर्चन्ति = पूजते हैं ।
अर्चसि = पूजता हैं ।
अर्चथ = पूजते हैं ।
अर्चामि = पूजता हूँ ।
अर्चामः = पूजते हैं ।
अर्चिष्यति = पूजेगा ।
अर्चिष्यथ = पूजोगे ।
अर्चिष्यसि = पूजेगा ।
अर्चिष्यामः = पूजेंगे ।
अर्चिष्यामि = पूजूँगा ।
अर्चिष्यन्ति = पूजेंगे ।
           खेल् = खेलना
खेलति = खेलता हैं ।
खेलन्ति = खेलते हैं ।
खेलसि = खेलता हूँ ।
खेलथ = खेलते हैं ।
खेलामि = खेलता हूँ ।
खेलामः = खेलतें हैं ।
खेलिष्यति = खेलेगा ।
खेलिष्यन्ति = खेलेंगे ।
खेलिष्यसि = खेलेगा ।
खेलिष्यन्ति = खेलेंगे ।
खेलिष्यसि = खेलेगा ।
खेलिष्यथ = खेलोगे ।
खेलिष्यामि = खेलूँगा ।
खेलिष्यामः = खेलेंगे ।
             चल् = चलना
चलति = चलता है ।
चलन्ति = चलतें है ।
चलसि = चलता हैं ।
चलथ = चलते हो ।
चलामि = चलता हूँ ।
चलामः = चलते हैं ।
चलिष्यति = चलेगा ।
चलिष्यन्ति = चलेंगे ।
चलिष्यसि = चलेगा ।
चलिष्यथ = चलोगे ।
चलिष्यामि = चलूँगा ।
चलिष्यामः = चलेंगे ।
संस्कृत में अनुवाद कीजिए :--
१, वहाँ बालक पूजा करते हैं ।
२, आलसी आदमी शीघ्र नही चलता ।
३, आलसी लड़का खेल के मैदान  में नही खेलता ।
४, क्या तू उस विद्यालय में खेलेंगा ।
५,बसन्त वहाँ पर अवश्य खेलेंगा ।
६,वे छात्र प्रतिदिन वहाँ खेलते हैं ।
७, क्या वह बालक उस उद्यान
में भटकता हैं ?
८, यदि तू प्रातःकाल घूमेंगा तो
निरोग हो जायेगा ।
९, बगीचें में फूल होते हैं ।
१०, तालाब में कमल होते हैं ।
११, वृक्ष पर फल होते हैं ।
१२, क्या वहाँ छात्र नही होंगे ?
१३, यदि वहाँ छात्र होंगे तो मैं उनके साथ खेलूँगा ।
१४, क्या तू मेरे साथ भोजन करेंगा ?
१५, मैं तो आज भोजन नहीं करूँगा ।
१६, घोड़े शीघ्र दौड़ते हैं ।
१७, स्वस्थ मनुष्य तेज चलते हैं
१८, वह अस्वस्थ बालक कैसे शीघ्र चलेगा ?
१९, क्या तू प्रातःकाल देव की पूजा नहीं करेगा  ?
२०, हम तो देव की सायंकाल मन्दिर में प्रतिदिन पूजते हैं ।
२१, तुम सब परमेश्वर को क्यों
नहीं पूजते ?
२२, क्या तुम कल परमेश्वर को अवश्य पूजोगे ?
                 **
                शब्द
१, बलीवर्दः, वृषभः = बैल ।
२, कृषकः, कृषीवलः = किसान
३, सस्यम्, धान्यम्, = अन्न ।
४, तृणम् = घास ।
५, क्षेत्रम् = खेत ।
६, कृषकः = हल चलाने वाला ।
७, हलम् = हल ।
८, बीजम् = बीज
९, वर्षाकालः = बरसात का
                             समय ।
१०, आलवालम् = थांबला ।
११, मेघः बादल ।
१२, स्वापः = नींद ।
१३, दीपः = दीया ।
१४, गुडः = गुड़ ।
१५, खेटः, खेटकः = गाँव (खेडा
१६, क्रयणम्, क्रयः = खरीदी ।
१७, विक्रयः = बिक्री ।
१८, आपणः = दुकान ।
१९, हट्टः = बाजार ।
२०,आपणिकः = दुकानदार ।
२१, गोष्ठीगृहम् = चौपाल (क्लब
                 **
      

वेदाङ्गानि


वेदाङ्ग


वेद के ६ अंग हैं== शिक्षा, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष और कल्प।


१. शिक्षा ~~  इसमें वेद का शुद्ध पाठ करने के लिये ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत, उदात्त, अनुदात्त, समाहार, स्वरित्,अनुनासिक आदि भेद से शिक्षा दी गई है, क्योंकि उच्चारणज्ञान के न होने से अनर्थ की प्राप्ति होती है। सर्ववेदों के लिए साधारण शिक्षा को श्री पाणिनी मुनि ने "अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि" इत्यादि से आरंम्भ करके नौ खंडों में प्रकाशित किया है और प्रत्येक वेद के लिए भिन्न-भिन्न शिक्षायें 'प्रातिशाख्य' नाम से अन्यान्य ऋषियों ने बनाई है।

२. व्याकरण ~~  वैदिक मंत्रों के शुद्ध उच्चारण के लिये, व्याकरण का मुख्य प्रयोजन है। प्राचीन काल में आठ प्रकार के व्याकरण थे। इनका पाणिनि ऋषि ने सारांश अपने अष्टाध्यायी व्याकरण में दिया है। इसके आरम्भ में भगवान् शङ्कर के डमरू से निकले १४ सूत्रों का वर्णन है। अष्टाध्यायी के सूत्रों पर कात्यायन ऋषि का वार्तिक है तथा पतञ्जलि ऋषि का महाभाष्य है। इन तीनों पर कैय्यट ऋषि ने विस्तार से टीका की है।

सूत्र, वार्तिक तथा भाष्य के लक्षण इस प्रकार से हैं~~

"अल्पाक्षरसन्दिग्धम् सारवद् विश्वतोमुखम्।
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।"
जिसमें बहुत थोड़े अक्षर हों, किन्तु अर्थ सन्देह रहित हो, विश्वतोमुखी अर्थ (गागर में सागर भरा हुआ) सूत्र के विशेषज्ञों ने उसे सूत्र कहा है।

वार्तिक ~~   "उक्तानुक्त दुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते।
तं ग्रँथं वार्तिकं प्राहु: वार्तिकज्ञा: मनीषिणः।।"
मूल में कही हुई बात, न कही हुई बात तथा कठिन कही हुई बात की चिंता जहां होती है, वार्तिक के मर्म जानने वाले विद्वानों ने उसे वार्तिक कहा है।

भाष्य ~~ "सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यै: सूत्रानुकारिभि:।
स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदोविदुः।।"
सूत्रकार के वाक्यों के अनुसार जहां अर्थ किया जाता है तथा अपने द्वारा कहे शब्दों की व्याख्या की जाती है, भाष्य के जानने वाले विद्वानों ने उसे भाष्य कहा है।

३. निरुक्त ~~  शिक्षा, व्याकरण से वर्णों का शुद्ध उच्चारण होने पर भी वैदिक मंत्रों का अर्थ जानने की इच्छा से जो ग्रन्थ रचा जाता है, उसे निरुक्त कहते हैं। भगवान् यास्काचार्य ने १३ अध्यायों में निरुक्त की रचना की है। निरुक्त दो प्रकार का है= लौकिक निरुक्त, वैदिक निरुक्त ;  दोनों रचना इन्ही की है। लौकिक निरुक्त में महाभारत, पुराण, रामायण आती है, वैदिक निरुक्त में वैदिक देवता, द्रव्यपदार्थ के पर्यायवाची शब्दों का निरूपण है, इसको वैदिक निघण्टु भी कहते हैं। यह ५ अध्यायों में है। यास्काचार्य के अतिरिक्त अमरकोष, मेदिनी कोष आदि भी निरुक्त के अंतर्गत ही आते हैं।

४. छन्द ~~ इसके कर्ता पिंगल ऋषि हैं। यह शास्त्र भी दो प्रकार का है --  लौकिक, वैदिक।
वैदिक छन्दों में गायत्री, उष्णिग्, अनुष्टुप्, वृहती, पंक्ति, त्रिष्टुप, जगती आदि सात छन्द हैं। लौकिक छन्दों में शार्दूलविक्रीड़ित सृग्धरा, विराट् आदि अनेक छन्द हैं।

५. ज्योतिष ~~ वैदिक काल के काल ज्ञान के लिए ; गर्गाचार्यादि अनेक ऋषियों ने अनेक प्रकार से इस शास्त्र से सम्बंधित ग्रन्थ लिखें हैं।

६. कल्प ~~  शास्त्रीय गुणों के उपसंहार में वैदिक अनुष्ठान का क्रमानुसार ज्ञान प्राप्त करने के लिए कल्प-सूत्रों की रचना हुई है। चारों वेदों के भिन्न-भिन्न कल्पसूत्र हैं। अथर्ववेद से सम्बंधित के लिए बौधायन, आपस्तम्ब, कात्यायन आदि के सूत्र हैं तथा सामवेदी प्रयोगों के लिए लाटायन-ब्रिहियायन आदि सूत्र हैं।

 ये वेद के ६ अंग हुये। जैसे हमारे शरीर में मुख, नासिका, नेत्र, पैर, श्रोत्र आदि अंग हैं, वैसे ही व्याकरण भगवान् वेद का मुख, शिक्षा नासिका, निरुक्त चरण, छन्द श्रोत्र, कल्प हाथ, ज्योतिष नेत्र हैं।

                  ~~~~ पूज्य गुरुदेव भगवान् प्रणीत "गुरुवंश पुराण" के सत्ययुग खण्ड के प्रथम परिच्छेद के चतुर्थ अध्याय के आधार पर

Sanskrit barakhadi

बाराखडी



क का कि की कु कू के कै को कौ कं कः

ख खा खि खी खु खू खे खै खो खौ खं खः

ग गा गि गी गु गू गे गै गो गौ गं गः

घ घा घि घी घु घू घे घै घो घौ घं घः

ङ ङा ङि ङी ङु ङू ङे ङै ङो ङं ङः

च चा चि ची चु चू चे चै चो चौ चं चः

छ छा छि छी छु छू छे छै छो छौ छं छः

ज जा जि जी जु जू जे जै जो जौ जं जः

झ झा झि झी झु झू झे झै झो झौ झं झः

ञ ञा ञि ञी ञु ञू ञे ञै ञो ञौ ञं ञः

ट टा टि टी टु टू टे टै टो टौ टं टः

ठ ठा ठि ठी ठु ठू ठे ठै ठो ठौ ठं ठः

ड डा डि डी डु डू डे डै डो डौ डं डः

ढ ढा ढि ढी ढु ढू ढे ढै ढो ढौ ढं ढः

ण णा णि णी णु णू णे णै णो णौ णं णः

त ता ति ती तु तू ते तै तो तौ तं तः

थ था थि थी थु थू थे थै थो थौ थं थः

द दा दि दी दु दू दे दै दो दौ दं दः

ध धा धि धी धु धू धे धै धो धौ धं धः

न ना नि नी नु नू ने नै नो नौ नं नः

प पा पि पी पु पू पे पै पो पौ पं पः

फ फा फि फी फु फू फे फै फो फौ फं फः

ब बा बि बी बु बू बे बै बो बौ बं बः

भ भा भि भी भु भू भे भै भो भौ भं भः

म मा मि मी मु मू मे मै मो मौ मं मः

य या यि यी यु यू ये यै यो यौ यं यः

र रा रि री रु रू रे रै रो रौ रं रः

ल ला लि ली लु लू ले लै लो लौ लं लः

व वा वि वी वु वू वे वै वो वौ वं वः

श शा शि शी शु शू शे शै शो शौ शं शः

ष षा षि षी षु षू षे षै षो षौ षं षः

स सा सि सी सु सू से सै सो सौ सं सः

ह हा हि ही हु हू हे है हो हौ हं हः

ळ ळा ळि ळी ळु ळू ळि ळी ळे ळै ळो ळौ ळं ळः

क्ष क्षा क्षि क्षी क्षु क्षू क्षे क्षै क्षो क्षौ क्षं क्षः

Common roots in Sanskrit

Verbal Forms Of Some Commonplace Verbal Roots धातु,

Verbal Root धातु  Meaning  Verbal Forms



1  गम्  To Go  गच्छामि गच्छावः गच्छामः

गच्छसि गच्छथः गच्छथ

गच्छति गच्छतः गच्छन्ति

2  वद्  To Say, To Speak  वदामि वदावः वदामः

वदसि वदथः वदथ

वदति वदतः वदन्ति

3  आ + गम्  To Come  आगच्छामि आगच्छावः आगच्छामः

आगच्छसि आगच्छथः आगच्छथ

आगच्छति आगच्छतः आगच्छन्ति

4  प्रति  + गम्  To Go Towards, To Go Unto प्रतिगच्छामि प्रतिगच्छावः प्रतिगच्छामः

प्रतिगच्छसि प्रतिगच्छथः प्रतिगच्छथ

प्रतिगच्छति प्रतिगच्छतः प्रतिगच्छन्ति

5  प्रति + आ + गम्  To Return  प्रत्यागच्छामि प्रत्यागच्छावः प्रत्यागच्छामः

प्रत्यागच्छसि प्रत्यागच्छथः प्रत्यागच्छथ

प्रत्यागच्छति प्रत्यागच्छतः प्रत्यागच्छन्ति

6  कृ  To Do  करोमि कुर्वः कुर्मः

करोषि कुरुथः कुरुथ

करोति कुरुतः कुर्वन्ति

7  खाद्  To Eat  खादामि खादावः खादामः

खादसि खादथः खादथ

खादति खादतः खादन्ति

Persons in Sanskrit


प्रथम पुरुष :--





पुल्लिंग ~~ स:, तौ, ते

                ( वह , वह दोनों , वे सब )


                   एषः , एतौ , एते

                 ( यह , यह दोनों , ये सब )


स्त्रीलिंग ~~ सा , ते , ताः

                  ( वह , वह दोनों , वे सब )


                   एषा , एते , एताः

                   ( यह , यह दोनों , ये सब )


नपुंसकलिंग ~~ तत् , ते , तानि

                        ( वह , वह दोनों , वे सब )


                         एतत् , एते , एतानि

                         ( यह , यह दोनों , ये सब )




मध्यम पुरुष  :--



त्वम् , युवाम् , यूयम्


( तुम , तुम दोनों, तुम सब )




उत्तम पुरुष  :--





अहम् , आवाम् , वयम्


( मैं, हम दोनों, हम सब )

Short forms in Sanskrit

संस्कृतस्य प्रत्याहाराः
१. अण्।
२. अक्, इक्, उक्।
३. एङ्।
४. अच्, इच्, एच्, ऐच्।
५. अट्।
६. अण्, इण्, यण्।
७. अम्, यम्, ङम्।
८. यञ्।
९. झष्, भष्। 
१०. अश्, हश्, वश्, जश्, बश्।
११. छव्। 
१२. यय्, मय्, झय्, खय्, चय्। 
१३. यर्, झर्, खर्, चर्, शर्। 
१४. अल्, हल्, वल्, रल्, झल्, शल्। 


वर्णमालायां



===============================

संस्कृत विद्वानों के अनुसार सौर परिवार के प्रमुख सूर्य के एक ओर से 9 रश्मियां निकलती हैं और ये चारों ओर से अलग-अलग निकलती हैं। इस तरह कुल 36 रश्मियां हो गईं। इन 36 रश्मियों के ध्वनियों पर संस्कृत के 36 स्वर बने। इस तरह सूर्य की जब 9 रश्मियां पृथ्वी पर आती हैं तो उनकी पृथ्वी के 8 वसुओं से टक्कर होती है। सूर्य की 9 रश्मियां और पृथ्वी के 8 वसुओं के आपस में टकराने से जो 72 प्रकार की ध्वनियां उत्पन्न हुईं, वे संस्कृत के 72 व्यंजन बन गईं। इस प्रकार ब्रह्मांड में निकलने वाली कुल 108 ध्वनियां पर संस्कृत की वर्ण माला आधारित हैं।


ब्रह्मांड की ध्वनियों के रहस्य के बारे में वेदों से ही जानकारी मिलती है। इन ध्वनियों को अंतरिक्ष वैज्ञानिकों के संगठन नासा और इसरो ने भी माना है।


कहा जाता है कि अरबी भाषा को कंठ से और अंग्रेजी को केवल होंठों से ही बोला जाता है किंतु संस्कृत में वर्णमाला को स्वरों की आवाज के आधार पर कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, तवर्ग, पवर्ग, अंत:स्थ और ऊष्म वर्गों में बांटा गया है।


ॐ .... संस्कृत से संबंधित प्राथमिक ज्ञान...

> संस्कृत वणॅमाला मे ६३ वणॅ होते है।

२२ स्वर , ३३ व्यञ्जन और ८ अयोगवाह ...... होते है ।


स्वर :- ( कुल सङ्ख्या = २२ )

***************

> स्वर को बोलते समय किसी अन्य वणॅ की सहायता नही लेनी पडती ।


स्वर तीन प्रकार के हैं –

***************

१. हस्व या लघु स्वर - अ, इ, उ, ऋ, लृ .....  ( ५ )

२. दीर्घ स्वर - आ, ई, ऊ, ॠ , ए, ऐ, ओ, औ .....  ( ८ )

३. प्लुत स्वर – अ३, इ३, उ३, ऋ३, लृ३, ए३, ऐ३, ओ३, औ३ .....  ( ९ )


व्यञ्जन :- ( कुल सङ्ख्या = ३३ )

***************

> " व्यञ्जन " को बोलते समय किसी भी " एक स्वर " की सहायता लेनी पडती है ।

जैसे - ग - ग् + अ , क - क् + अ


> व्यञ्जन  तीन प्रकार के होते हैं और पाँच प्रकार के वगॅ होते है ।


प्रकार : -

***************

१. स्पर्श व्यञ्जन ;

२. अन्तस्थ: व्यञ्जन ;

३. उष्म व्यञ्जन


वर्ग : -

***************

क , च , ट , त , प वगॅ


१. स्पर्श व्यञ्जन –

***************

क वर्ग -- क् ख् ग् घ् ङ्

च वर्ग -- च् छ् ज् झ् ञ्

ट वर्ग -- ट् ठ् ड् ढ् ण्

त वर्ग -- त् थ् द् ध् न्

प वर्ग -- प् फ् ब् भ् म्


२. अन्त्स्थः व्यञ्जन –

***************

य् र् ल् व्


३. उष्म व्यञ्जन –

***************

श् ष् स् ह्


नरम व्यंजन अर्थात्‌ अल्पप्राण वर्ण हैँ - कचटतप ,गजडदब ,ङञणनम ।

कठिन व्यंजन अर्थात्‌ महाप्राण वर्ण हैँ - खछठथफ , घझढधभ , शषसह ।


> " व्यञ्जन " के अंत मे जो भी " स्वर " आता है उसे उस " स्वर का कारांत " कहते है जैसे --


( ०१ ) गति - ग् + अ + त् + इ ( इकारांत )

( ०२ ) मातृ - म् + आ + त् + ऋ ( ऋकारांत )

( ०३ ) कमल - क् + अ + म् + अ + ल् + अ ( अकारांत )


> व्यञ्जन को बोलते समय मुँह के पाँच भागो का प्रयोग होता है ।

१) कण्ठस्थ २) तालव्य ३) मुधॅन्य ४) दन्तस्थ ५) ओष्ठस्थ


> अयोगवाह :– ( कुल सङ्ख्या = ०८ )

***************

( ०१ ) अनुस्वार - अं ( ं ) ,

( ०२ ) विसर्ग - अ: ( : )

( ०३ ) अनुनासिक

( ०४ ) जिह्वामूलीय

( ०५ ) उपध्मानीय

( ०६ ) ह्रस्व

( ०७ ) दीर्घ

( ०८ ) ळ


> विशेष वणॅ –

***************

क्ष, त्र, ज्ञ, श्र


" पठ " धातु के रूप सीखे और इसी तरह अन्य धातु के रूप लिखे .... जैसे .....

लिख - लिखना,

खाद - खाना,

वद - बोलना,

पश्य - देखना,

उपविश - बैठना इत्यादि ......

हर दिन अभ्यास करे और संस्कृत मे लिखना शुरू करे.... शुरू मे कठिन लगेगा पर धीरे धीरे बहुत आसान लगेगा ... रटने की कोई जरूरत नहीं.... लिखने और बोलने मे संस्कृत का प्रयोग आज से शुरू कर दो ...

*******************

आओ मिलकर नया सुनहरा, स्वच्छ, सुंदर, स्वर्णिम भारत का निर्माण करे......

ॐ शांति || जय संस्कृत || जय संस्कृतस्य संरक्षणम्

Tenses in Sanskrit

संस्कृत में " लट् , लिट् , लुट् , लृट् , लेट् , लोट् , लङ् , लिङ् , लुङ् , लृङ् " – ये दस लकार होते हैं।


•• वास्तव में ये दस प्रत्यय हैं जो धातुओं में जोड़े जाते हैं। इन दसों प्रत्ययों के प्रारम्भ में " ल " है


इसलिए इन्हें 'लकार' कहते हैं (ठीक वैसे ही जैसे ॐकार, अकार, इकार, उकार इत्यादि)।


•• इन दस लकारों में से

~~~~ आरम्भ के छः लकारों के अन्त में 'ट्' है-

लट् लिट् लुट् आदि इसलिए ये " टित् " लकार कहे जाते हैं और


~~~~ अन्त के चार लकार " ङित् " कहे जाते हैं क्योंकि उनके अन्त में 'ङ्' है।


•• व्याकरणशास्त्र में जब धातुओं से


 पिबति, खादति आदि रूप सिद्ध किये जाते हैं


तब इन " टित् " और " ङित् " शब्दों का बहुत बार प्रयोग किया जाता है।


•• इन लकारों का प्रयोग विभिन्न कालों की क्रिया बताने के लिए किया जाता है।


जैसे –


••••• जब वर्तमान काल की क्रिया बतानी हो तो धातु से " लट् " लकार जोड़ देंगे,


•••••• परोक्ष भूतकाल की क्रिया बतानी हो तो " लिट् " लकार जोड़ेंगे।


(१) लट् लकार ( वर्तमान काल )

~~~~ जैसे :-

श्यामः खेलति । = श्याम खेलता है।


(२) लिट् लकार ( अनद्यतन परोक्ष भूतकाल ) जो अपने साथ न घटित होकर किसी इतिहास का विषय हो ।

~~~~ जैसे :--

रामः रावणं ममार । = राम ने रावण को मारा ।


(३) लुट् लकार ( अनद्यतन भविष्यत् काल ) जो आज का दिन छोड़ कर आगे होने वाला हो ।

~~~~ जैसे :--

सः परश्वः विद्यालयं गन्ता । = वह परसों विद्यालय जायेगा ।


(४) लृट् लकार ( सामान्य भविष्य काल ) जो आने वाले किसी भी समय में होने वाला हो ।

~~~~ जैसे :---

रामः इदं कार्यं करिष्यति । = राम यह कार्य करेगा।


(५) लेट् लकार ( यह लकार केवल वेद में प्रयोग होता है, ईश्वर के लिए, क्योंकि वह किसी काल में बंधा नहीं है। )


(६) लोट् लकार ( ये लकार आज्ञा, अनुमति लेना, प्रशंसा करना, प्रार्थना आदि में प्रयोग होता है । )

~~~~ जैसे :-

• भवान् गच्छतु । = आप जाइए । ;

• सः क्रीडतु । = वह खेले । ;

• त्वं खाद । = तुम खाओ । ;

• किमहं वदानि । = क्या मैं बोलूँ ?


(७) लङ् लकार ( अनद्यतन भूत काल ) आज का दिन छोड़ कर किसी अन्य दिन जो हुआ हो ।

~~~~ जैसे :-

भवान् तस्मिन् दिने भोजनमपचत् । = आपने उस दिन भोजन पकाया था।


(८) लिङ् लकार = इसमें दो प्रकार के लकार होते हैं :--


(क) आशीर्लिङ् ( किसी को आशीर्वाद देना हो । )

~~~~ जैसे :-

• भवान् जीव्यात् । = आप जीओ । ;

• त्वं सुखी भूयात् । = तुम सुखी रहो।


(ख) विधिलिङ् ( किसी को विधि बतानी हो ।)

~~~~ जैसे :-

• भवान् पठेत् । = आपको पढ़ना चाहिए। ;

• अहं गच्छेयम् । = मुझे जाना चाहिए।


(९) लुङ् लकार ( सामान्य भूत काल ) जो कभी भी बीत चुका हो ।

~~~~ जैसे :-

अहं भोजनम् अभक्षत् । = मैंने खाना खाया।


(१०) लृङ् लकार ( ऐसा भूत काल जिसका प्रभाव वर्तमान तक हो) जब किसी क्रिया की असिद्धि हो गई हो ।

~~~~ जैसे :-

यदि त्वम् अपठिष्यत् तर्हि विद्वान् भवितुम् अर्हिष्यत् । = यदि तू पढ़ता तो विद्वान् बनता।


इस बात को स्मरण रखने के लिए कि

•••• धातु से कब किस लकार को जोड़ेंगे, निम्नलिखित श्लोक स्मरण कर लीजिए-


लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् लङ् लिटस्‍तथा ।


विध्‍याशिषोर्लिङ् लोटौ च लुट् लृट् लृङ् च भविष्‍यति ॥


अर्थात्


~ लट् लकार वर्तमान काल में,


~ लेट् लकार केवल वेद में,


~ भूतकाल में लुङ् लङ् और लिट्,


~ विधि और आशीर्वाद में लिङ् और लोट् लकार तथा


~ भविष्यत् काल में लुट् लृट् और लृङ् लकारों का प्रयोग किया जाता है।)


**************************

लकारों के नाम याद रखने की विधि-

**************************

" ल् " में प्रत्याहार के क्रम से ( अ इ उ ऋ ए ओ ) जोड़ दें


और क्रमानुसार ( ट् ) जोड़ते जाऐं ।


फिर बाद में ( ङ् ) जोड़ते जाऐं जब तक कि दश लकार पूरे न हो जाएँ ।


जैसे


•• लट् लिट् लुट् लृट् लेट् लोट्


•• लङ् लिङ् लुङ् लृङ् ॥


इनमें लेट् लकार केवल वेद में प्रयुक्त होता है । लोक के लिए नौ लकार शेष रहे ।


अब इन नौ लकारों में लिङ् के दो भेद होते हैं :--

आशीर्लिङ् और विधिलिङ् ।


इस प्रकार लोक में दश के दश लकार हो गए ।

Roots structure in Sanskrit


धातुओं का वर्गीकरण (भेद): धातु-विभाग
संस्कृत की सभी धातुओं को 10 भागों में बांटा गया है। प्रत्येक भाग का नाम "गण (Conjugation) है।
Dhatu Roop List
भ्वादिगण
अदादिगण
ह्वादिगण (जुहोत्यादि)
दिवादिगण
स्वादिगण
तुदादिगण
तनादिगण
रूधादिगण
क्रयादिगण
चुरादिगण
1. भ्वादिगण (प्रथम गण - First Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, विधिलिङ्ग् - इन चार लकारों में भ्वादिगी धातु के उत्तर में 'अ' होता है। 'अ' अंतिम वर्ण मे सदा युक्त होता है। लट्, लोट्, लङ्ग्, विधिलिङ्ग् लकार में निम्न धातुओं में भ्वादिगणीय परिवर्तन होते हैं -
दृश् - पश्य, शद् - शीय, घ्रा - जिघ्र, इष् - इच्छ, दाण - यच्छ, ऋ - ऋच्छ, सद् - सीद्, गम् - गच्छ, ध्मा - धम्,
स्था - तिष्ठ, सृ - धौ, पा - पिव्, यम - यच्छ, म्ना - मन आदि।
भ्वादिगण की प्रमुख धातुएँ

भू-भव् (होना, to be)
गम्-गच्छ (जाना, to go)
पठ् धातु (पढना, to read)
दृश् (देखना, to see)
पा-पिव् (पीना, to drink)
जि (जीतना, to win)
घ्रा-जिघ्र (सूँघना, to smell)
पत् (गिरना, to fall)
वस् (रहना/निवास करना, to dwell)
वद् (बोलना, to speak)
स्था-तिष्ठ (ठहरना/प्रतीक्षा करना, to stay / to wait)
जि-जय् (जीतना, to conquer)
क्रम्-क्राम् (चलना, to pace)
सद्-सीद् (दु:ख पाना, to be sad)
ष्ठिव्-ष्ठीव् (थूकना, to spit)
दाण-यच्छ (देना, to give)
लभ् (प्राप्त करना, to obtain)
वृत् (वर्तमान रहना, to be / to exist)
सेव् (सेवा करना, to nurse/ to worship)
स्वनज् (आलिङ्गन् करना, to embrace)
धाव् (उभयपदी) (दौडना /साफ़ करना, to run / to clean)
गुह् (उभयपदी) (छिपाना, to hide)
2. अदादिगण (द्वितीय गण - Second Conjugation)
अदादिगण में गण चिह्न कुछ भी नहीं रहता है। धातु का अत्यंक्षर विभक्ति से मिल जाता है। जैसे -
अद् + ति = अत्ति।
लट् लकार के तीनों पुरुषों के एकवचन को, लोट् लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन को और उत्तम पुरुष के तीनों वचनों को तथा लङ्ग् लकार के तीनों पुरुषों के एकवचन को छोड़कर शेष विभक्तियों में 'अस्' धातु के अकार का लोप हो जाता है। जैसे -
अस्ति ⇒ स्त: ⇒ सन्ति
विधिलिंग की सभी विभक्तियों में अकार का लोप हो जाता है। जैसे-
स्यात् ⇒ स्याताम् ⇒ स्यु:
'अस्' धातु के लोट् लकार के मध्यमपुरुष एकवचन में एधि, हन् धातु के लोट् मध्यमपुरुष एकवचन में जहि और शास् धातु के लोट् मध्यमपुरुष एकवचन में शाधि रूप हो जाते है।
'अस्' धातु लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् को छोड़कर अन्य लकारों में 'भू' हो जाता है और 'भू' धातु की ही तरह 'अस्' धातु रूप होते है।
'हन्' धातु के लट्, लोट् और लङ्ग् लकार के प्रथम पुरुष वहुवचन में 'घ्नन्तु' हो जाता है। जैसे -
हन् + लट् + अन्ति = घ्नन्ति
हन् + लोट् + अन्तु = घ्नन्तु
हन् + लङ्ग् + अन् = अघ्नम्
ति, सि, मि, तु, आनि, आव, आम, ए, आवहै, द्, स्, और अम् विभक्तियों में अदादिगणीय धातुओं के अन्त्य स्वर और आधा लघु स्वर का गुण होता है।
अदादिगण की प्रमुख धातुएं

अद् (भोजन करना, to eat)
अस् (होना, to be)
हन् (मारना, to kill)
विद् (जानना, to know)
या (जाना, to go)
रुद् (रोना, to weep)
जागृ (जागना, to wake)
इ (आना, to come)
आस् (वैठना, to sit / stay)
शी (सोना, to sleep)
द्विष् (द्वेष करना, to hate) उभयपदी
ब्रू (बोलना, to speak) उभयपदी
दुह् (दूहना, to milk) उभयपदी
3. ह्वादिगण (जुहोत्यादि) (तृतीय गण - Third Conjugation)
ह्वादिगण में चिन्ह नहीं लगता। इसमें धातुओं के पहले अक्षर का द्वित्व हो जाता है। द्वित्व होने पर प्रथमाक्षर में यदि दीर्घ स्वर रहे तो वह ह्रस्व हो जाता है और वर्ग का दूसरा वर्ण अपने वर्ग के प्रथम वर्ण में बदल जायेगा। चौथा वर्ण तीसरे वर्ण में बदल जायेगा। इसी तरह क-वर्ग, च-वर्ग में और हकार, च-वर्ग के तीसरे वर्ण में बदल जायेगा।
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - इन चारों में ह्वादिगणीय धातु अभ्यस्त होते है और लिट् में अभ्यस्त धातु के पूर्व भाग के जो सब कार्य निर्दिष्ट हुए हैं, वे सब ही होते हैं।
ति, सि, मि, अति, तु, आव, आम, ऐ, आवहै, द्, स्, अम् - इनमें ह्वादिगणीय धातु के अन्त्य स्वर उपधा लघु स्वर का गुण हो जाता है।
सबल (Strong) विभक्तियों में धातु के अंतिम स्वर का गुण होता है।
लट् और लोट् लकार के प्रथम पुरुष वहुवचन (Third Person Plural) (अन्ति और अन्तु) विभक्ति के नकार का लोप हो जाता है।
'भी' धातु के रूप दुर्बल (Weak) विभक्तियों में विकल्प से ह्रस्व भी होते हैं। जैसे - विभित: और विभीत: दोनों।
लङ्ग् लकार के प्रथम पुरुष वहुवचन (Third Person Plural) में 'अन्' के स्थान पर 'उस्' होता है और धातु के अन्तिम स्वर का गुण हो जाता है।
ह्वादिगण की प्रमुख धातुएं

हु (हवन करना, to sacrifice)
भी (डरना, to be afraid)
दा (देना, to give) उभयपदी
विज् - उभयपदी
4. दिवादिगण (चतुर्थ गण - Fourth Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - इनमे दिवादिगणीय धातुओं के उत्तर "य" होता है। यही "य" इस गण का चिन्ह है।
दिव्, सिव्, और ष्ठिव् धातुओं के इलावा इकार का दीर्घ हो जाता है। जैसे- दिव्यति-सीव्यति-ष्ठीव्यति इत्यादि।
दिवादिगण की प्रमुख धातुएं

दिव् (क्रीडा करना, to play)
सिव् (सीना, to sew)
नृत् (नाचना, to dance)
नश् (नाश होना, to perish, to be lost)
जन् (उत्पन्न होना, to be born, to grow)
शम् (शान्त होना, to be calm, to stop)
सो (नाश करना, to destroy)
विद् (रहना, to exist) - उभयपदी
5. स्वादिगण (पञ्चम् गण - Fifth Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - इनमें स्वादिगणीय धातु के आगे 'नु' का आगम होता है। यही 'नु' गणचिन्ह होता है।
ति, सि, मि, तु, आनि, आव, आम, ऐ, आवहै, आमहै, द्, स्, अम् - इन कई एक सबल विभक्तियों में 'नु' के उकार का गुण 'नो' हो जाता है।
यदि 'नु' का 'उ' दूसरे अक्षर से संयुक्त ना हो तो लोट लकार के मध्यम पुरुष एकवचन की विभक्ति 'हि' का लोप हो जाता है, परन्तु संयुक्त अक्षर होने पर ऐसा नहीं होता है। जैसे -
सुनु + हि = सुनु ('हि' का लोप )
आप्नु + हि = आप्नुहि
उत्तम पुरुष के द्विवचन और वहुवचन में 'व' और 'म' दूर रहने से 'नु' के उकार का लोप भी होता है। जैसे -
सुनु + व: = सुन्व: / सुनव:
सुनु + म: = सुन्म: / सुनुम:
स्वादिगण की प्रमुख धातुएं

सु (स्नान करना, to bathe) - उभयपदी
श्रु (सुनना, to hear)
आप् (प्राप्त करना, to obtain)
6. तुदादिगण (षष्ठं गण - Sixth Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - में धातुओं के साथ 'अ' जोड़ दिया जाता है।
भ्वादिगण और तुदादिगण दोनों का गण चिन्ह 'अ' होता है। इन दोनों में भेद इतना ही है कि भ्वादिगण में धातु के अंतिम स्वर और उपधा लघु स्वर का गुण होता है।
तुदादिगण में गुण नहीं होता है। जैसे -
तुद् + अ = तुदति (तोदति गलत है )
मुच्, सिच्, क्रत्, विद्, लिप्, और लुप् धातुओं के उपधा में 'न्' जोड दिया जाता है। जैसे -
मुच् + अ + ति = मुञ्चति
सिच् +अ + ति = सिञ्चति
तुदादिगण की प्रमुख धातुएं

तुद् (पीडा देना, to oppress)
स्पृश (छूना, to touch)
इष् (इच्छा करना, to wish)
प्रच्छ् (पूछना, to ask)
मृ (मरना , to die)
मुच् (छोडना, to leave) उभयपदी
7. तनादिगण (सप्तम् गण - Seventh Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - इनमें धातुओं के आगे 'उ' आता है और 'उ' अन्त्य वर्ण में मिल जाता है।
ति, सि, मि, तु, आनि, आव, आम, ऐ, आवहै, आमहै, त्, स्, और अम् - इनके परे 'उ' के स्थान में 'औ' हो जाता है।
सबल विभक्तियों में उकार का गुण हो जाता है और निर्बल में ऐसा नहीं होता है।
लोट् लकार के मध्यम पुरुष के एकवचन में 'हि' विभक्ति का लोप हो जाया करता है।
तनादिगण की प्रमुख धातुएं

तन् (फ़ैलाना, to spread) - उभयपदी
कृ (करना, to do) - उभयपदी
8. रूधादिगण (अष्टं गण - Eighth Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - इनमें धातुओं के अन्त्य स्वर के परे एक 'न' का आगम हो जाता है।
ति, सि, मि, तु, आनि, आव, आम, ऐ, आवहै, आमहै, द्, स्, और अम् - इन धातुओं में 'नकार' के परे 'अकार' का लोप हो जाता है।
रुधाधिगण की प्रमुख धातुएं

भुज् (भोजन करना, to eat - आत्मेनपदी), (रक्षा करना, to protect - परस्मैपद) - उभयपदी
छिद्र (काटना, to cut) - उभयपदी
भिद् (काटना, to break down, to separate) - उभयपदी
9. क्रयादिगण (नवम् गण - Ninth Conjugation)
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - में 'ना' की आवृति होती है।
ति, सि, मि, तु, त्, स् के भिन्न रहने पर 'ना' के स्थान पर 'नी' हो जाता है।
लोट् लकार के मध्यम पुरुष एकवचन में यति व्यञ्जनान्त धातु हो तो 'ना' के स्थान पर 'आन' होता है और 'हि' का लोप हो जाता है ।
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - चारो लकारों में क्रयादिगणीय धातु का अंत स्थित दीर्घ ऊकार का उकार हो जाता है ।
लट्, लोट्, लङ्ग्, और विधिलिङ्ग् - चारो लकारों में ग्रह और ज्ञा के स्थान पर जा हो जाता है।
क्रयादिगण की प्रमुख धातुएं

क्री (खरीदना, to buy) - उभयपदी
ज्ञा (जानना, to know)
पू (पवित्र करना, to purify) - उभयपदी
10. चुरादिगण (दशम् गण - Tenth Conjugation)
इस गण के धातु के अंत में 'णिच्' (इ) जोडा जाता है और धातु के अन्तिम स्वर एवं उपधा अकार की व्रध्दि होती है।
यदि उपधा में कोई ह्रस्व स्वर रहता है तो उसका गुण हो जाता है।
परन्तु 'कथ्' गण, प्रथ, रच्, स्प्रह आदि में उपधा आकार की वृध्दि नहीं होती।
उपर्युक्त धातुओं के अंत में अकार होता है- जिसका लोप कर दिया जाता है।
इस गण के सभी धातु इकारान्त हो जाता है।
चुरादिगण की प्रमुख धातुएं

चुर (चुराना, to steal, to rob) - उभयपदी
कथ् (कहना, to say, to tell) - उभयपदी
चिन्त (सोचना, to think)

माहेश्वरसूत्राणि

१.अ इ उ ण् ।
२. ऋ ऌ क् ।
३.ए ओ ङ् ।
४.ऐ औ च् ।
५. ह य व र ट् ।
६. ल ण् ।
७. ञ म ङ ण न म् ।
८. झ भ ञ् ।
९. घ ढ ध ष् ।
१०.ज ब ग ड द श् ।
११.ख फ छ ठ थ च ट त व् ।
१२. क प य् |
१३.श ष स र् ।
१४.ह ल् ।



ये १४ सूत्र माहेश्वर सूत्र कहलाते है। इनसे अण् आदि प्रत्याहार संज्ञाएँ बनती है। ये संज्ञाएँ आचार्यः पाणिनि के व्याकरण मे सर्वत्र प्रयुक्त है। इन सूत्रों मे अंतिम वर्ण अनुबन्ध कहलाता है जिसकी इत्संज्ञा होती है। इत्संज्ञा का प्रयोजन उसका लोप करना है। हकारादि व्यंजन 'अ' स्वरयुक्त पढ़े गए है क्योंकि व्यंजनों का प्रयोग स्वरों की सहायता के बिना नही हो सकता। परंतु लण् सूत्र में ल् के साथ आने वाला अकार इत्संज्ञक है।

Computer words in Sanskrit

संगणक-विषयक-शब्दावली



(1)ID.— परिचयपत्रम्

(2)Data – टंकितांश:

(3) Edit – सम्पादनम्

(4)Keyboard – कुंचिपटलम्

(5) Timeline – समयरेखा

(6) Login – प्रवेश:

(7)Share - वितरणम्, प्रसारणम्

(8) Laptop – अंकसंगणकम्

(9) Search - अन्वेषणम्

(10)Default - पूर्वनिविष्ठम्

(11)Input – निवेश:

(12)Output - फलितम्

(13)Block – अवरोध:

(14)Display – प्रदर्शनम् / विन्यास:

(15)Wallpaper - भीत्तिचित्रम्

(16)Theme – विषयवस्तु:

(17)User – उपभोक्ता

(18) Smart phone - कुशलदूरवाणी

(19)Tag - चिह्नम्

(20)Setup – प्रतिष्ठितम्

(21)Install - प्रस्थापना / प्रतिस्थापनम्

(22)Privacy - गोपनीयता

(23)Manual – हस्तक्रिया

(24)Accessibility - अभिगम्यता

(25)Error – त्रुटि:

(26)Pass word – गूढशब्द:

(27) Code no. - कूटसंख्या

(28) Pen drive - स्मृतिशलाका






 (1.) क्लास रूमः--कक्ष्या

(2.) बेंच (पुस्तक रखने की)---दीर्घोत्पीठिका,

(3.) बेंच (बैठने की)---दीर्घपीठिका,

(4.) मेज---उत्पीठिका,

(5.) कुर्सीः--आसन्दः,

(6.) बैगः--स्यूतः,

(7.) किताब--पुस्तकम्,

(8.) कलम--लेखनी (कलमः),

(9.) लडकी--बाला या बालिका,

(10.) लडका--बालः,

(11.) छाता---छत्रम्,

(12.) टीचर (पुरुष)---शिक्षकः,

(13.) टीचर (लेडी) शिक्षिका,

(14.) अलमारी--काष्ठमञ्जूषा,

(15.) आरामकुर्सी---सुखासन्दिका,

(16.) इंक पेंसिल, डॉट पेन--मसितूलिका,

(17.) शूज--उपानह्,

(18.) ड्रेस---परिधानम्,

(19.) ओढनी--प्रच्छदपटः,

(20.) ओवरकोट---बृहतिका,

(21.) कंघी---प्रसाधनी,

(22.) कक्षा का साथी---सतीर्थ्यः, सहपाठी,

(23.) कमरा---कक्षः,

(24.) खिडकी---गवाक्षः,

(25.) पंखा---व्यजनम्,

(26.) एसी---वातायनम्,

(27.) डेस्टर--मार्जकः,

(28.) इन्स्पेक्टर---निरीक्षकः,

(29.) कम्प्यूटर---संगणकः,

(30.) कागज---कर्गदः, (कागदः) (कर्गलम्)

(31.) रिफिल---मसियष्टिः,

(32.) कॉपी---सञ्चिका,

(33.) रजिस्टर---पञ्जिका,

(34.) कार्टुन--उपहासचित्रम्,

(35.) ड्रॉइंग---रेखाचित्रम्,

(36.) कॉलेज--महाविद्यालयः,

(37.) स्कूल---विद्यालयः,

(38.) यूनीवर्सिटी--विश्वविद्यालयः,

(39.) किवाड--कपाटम्,

(40.) गेट--द्वारम्,

(41.) मेन गेट---मुख्यद्वारम्,

(42.) दीवार---भित्तिका,

(43.) दीवारघडी---भित्तिघटिका,

(44.) घडी---घटिका,

(45.) दवात का ढक्कन--कुप्पी,

(46.) कुर्ता--कञ्चुकः,

(47.) कैंची---कर्तरी,

(48.) कोठरी---लघुकक्षः,

(49.) गेटकीपर--द्वारपालः,

(50.) पिअन--सेवकः,

(51.) क्लर्क--लिपिकारः, करणिकः,

(52.) मैदान---क्षेत्रम्,

(53.) खेल का मैदान--क्रीडाक्षेत्रम्,

(54.) स्पोर्ट्स--क्रीडा,

(55.) गेन्द---कन्दुकः,गेन्दुकम्,

(56.) फुटबॉल---पादकन्दुकम्,

(57.) घण्टा--होरा,

(58.) चपरासी---लेखहारकः, प्रेष्यः,

(59.) चप्पल---पादुका, पादुुः,

(60.) चॉक--कठिनी,

(61.) चांसलर--कुलपतिः,

(62.) चारों ओर मुडने वाली कुर्सी---पर्पः,

(63.) रंग---वर्णः,

(64.) चिह्न-अंकः,

(65.) चोटी---शिखा. सानुः,

(66.) रिसिस---जलपानवेला,

(67.) जिल्द--प्रावरणम्,

(68.) झाडू--मार्जनी,

(69.) टाइम टेबल--समय-सारणी,

(70.) कैरीकुलम्---पाठ्यक्रमः,

(71.) टेनिस का खेल--प्रक्षिप्तकन्दुकक्रीडा,

(72.) एजुकेशन टाइरेक्टर---शिक्षासञ्चालकः,

(73.) डिप्टी डाइरेक्टर (शिक्षा)--उपशिक्षासञ्चालकः,

(74.) डेस्क--लेखनपीठम्,

(75.) ड्रॉइंग रूप---उपवेशगृहम्,

(76.) दरी--आस्तरणम्,

(77.) दस्ता (कागज का)--दस्तकः,

(78.) निब---लेखनीमुखम्,

(79.) नेट --जालम्,

(80.) नेलकटर---नखनिकृन्तनम्,

(81.) नेलपॉलिश--नखरञ्जनम्,

(82.) पायजामा--पादयामः,

(83.) पॉलिश---पादुरञ्जनम्, पादुरञ्जकः,

(84.) पेंसिल--तूलिका,

(85.) पैण्ट--आप्रपदीनम्,

(86.) पोर्टिको (बरामदा)---प्रकोष्ठः,

(87.) प्रिंसिपल---(पु.) प्रधानाचार्यः, प्रधानाध्यापकः प्राचार्यः,

(स्त्री) प्रधानाचार्या, प्रधानाध्यापिका, प्राचार्या,

(88.) प्रोफेसर--प्राध्यापकः,

(89.) फर्श---कुट्टिमम्,

(90.) फाउण्टेन पेन---धारालेखनी,

(91.) फाइल--पत्रसञ्चयिनी,

(92.) फीस--शुल्कः,

(93.) बरामदा--वरण्डः,

(94.) बाथरूम---स्नानागारः,

(95.) बेंच--काष्ठासनम्,

(96.) बैंड---वादित्रगणः,

(97.) बैडमिण्टन---पत्रिक्रीडा,

(98.) मेज--फलकम्,

(99.) पढाई की मेज--लेखनफलकम्,

(100.) यूनिफॉर्म---एकपरिधानम्, एकवेशः, गणवेशः